Smartfon va televizor bolalarning kundalik hayotining bir qismiga aylanib bormoqda. Biroq olimlar ekran qarshisida ortiqcha vaqt o‘tkazish kichkintoylarning nutq rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlamoqda. Ayniqsa, bola ekran tomosha qilish uchun ota-onasi bilan muloqot qilish vaqtidan voz kechsa, bu uning til ko‘nikmalariga ta’sir qilishi mumkin.
20 mamlakat olimlari qanday xulosaga keldi?
Daryo xabarida keltirilgan tadqiqotda Lotin Amerikasidagi bir yoshdan to‘rt yoshgacha bo‘lgan 1 878 nafar bolaning ma’lumotlari tahlil qilingan. Tadqiqot 2021-yil avgustidan 2023-yil martigacha olib borilgan.
Natijalarga ko‘ra, televizorni tez-tez tomosha qiladigan bolalarda so‘z boyligi kamroq bo‘lishi va nutq rivojlanishi sekinroq kechishi kuzatilgan. Bunda televizorning shunchaki fon sifatida yoqib qo‘yilishi ham e’tiborga molik: bola ekranga bevosita qaramayotgan bo‘lsa ham, u atrofidagi odamlar bilan muloqot qilish imkoniyatini kamaytirishi mumkin.
2026-yilda e’lon qilingan Estoniyadagi alohida tadqiqot ham ekran qarshisida ko‘proq vaqt o‘tkazish kichik yoshdagi bolalarda til ko‘nikmalarining pastroq ko‘rsatkichlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Shu bilan birga, kattalar bilan yuzma-yuz suhbatlashish nutq rivojlanishi bilan ijobiy bog‘liq bo‘lgan. Bu natijalar ekran vaqti bilan nutq rivoji o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi, ammo ekranlarning o‘zi har bir bolada nutq kechikishiga sabab bo‘lishini isbotlamaydi.
Bolaga nima yordam beradi?
Tadqiqotlarda ota-onalar bilan birga kitob o‘qish, suhbatlashish va ko‘rsatuvlarni birgalikda tomosha qilish til ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam berishi mumkinligi qayd etilgan. Muhimi, bola kontentni shunchaki tomosha qilmasdan, ko‘rganlari haqida kattalar bilan gaplashishi va savollariga javob olishi kerak.
Ota-onalar quyidagi odatlarga e’tibor berishi mumkin:
- Bola bilan har kuni suhbatlashish va unga ertak yoki kitob o‘qib berish.
- Ovqatlanish va uxlashdan oldingi vaqtni ekranlarsiz o‘tkazish.
- Yoshiga mos kontent tanlash va imkon qadar birga tomosha qilish.
- Televizorni doimiy ravishda fon sifatida yoqib qo‘ymaslik.
Xulosa: bolaning nutq rivojlanishida faqat ekran qarshisida o‘tkazgan vaqti emas, balki kattalar bilan qanchalik ko‘p va mazmunli muloqot qilishi ham muhim. Agar bola nutq rivojlanishi bo‘yicha yoshiga mos ko‘nikmalarni egallamayotganidan xavotir bo‘lsa, pediatr yoki logoped bilan maslahatlashish lozim.
